Galeria zdjęć

Z dziejów harcerstwa łodzkiego – XV Łódzkia Drużyna Harcerzy im. Andrzeja Małkowskiego w latach 1920-1939 - Michał Stasiak

Odzyskanie przez Polskę niepodległości umożliwiło swobodę działania ZHP. W Łodzi 11 listopada 1918 r. miał także swój tragiczny wymiar. W tym dniu zmobilizowani zostali starsi harcerze. Jeden z oddziałów harcerskich zaatakował Prezydium Policji. W czasie walki zginął Stefan Linka – harcerz z Gimnazjum Towarzystwa „Uczelnia”. Łodzianie służyli także w powstałym w Warszawie Batalionie Harcerskim. Tylko przez chwilę trwała pokojowa działalność harcerstwa. Już latem 1920 r. dramatyczne wydarzenia wojny polsko – bolszewickiej zrodziły powstanie Pogotowia Wojennego Harcerek i Harcerzy. Mobilizacja młodzieży odbywała się w trudnych warunkach, bowiem był to czas wakacyjny i wielu młodych ludzi było poza miastem. W szeregach wojska znalazło się ogółem 9 000 harcerzy, a ok. 15 000 pełniło służbę pomocniczą na tyłach. Część harcerzy od sierpnia do października 1920 roku pełniła służbę wartowniczą przy magazynach inżynieryjno – saperskich w Łodzi. Byli to między innymi założyciele XV Łódzkiej Drużyny Harcerzy im. Andrzeja Małkowskiego: Tadeusz Pawlikowski, Jerzy Kamiński.

Od końca 1920 r. ZHP począł wracać na ścieżkę pokojowej działalności. Władze powróciły do porządkowania i reorganizacji struktur organizacyjnych.

Nie sposób pisać historię drużyny harcerskiej nie poznając okoliczności w jakich ona powstawała. Rok 1920 to rok trwania wojny polsko – bolszewickiej, której koronnym wydarzeniem była bitwa warszawska 13 – 25 sierpnia, zakończona polskim zwycięstwem nad Armią Czerwoną, to także trzeci rok polskiej niepodległości. Czas plebiscytu na Warmii i Mazurach, podziału Śląska Cieszyńskiego na polski i czechosłowacki, wreszcie powstania Wolnego Miasta Gdańska z dniem 15 listopada. Premierami Polski byli wtedy, kolejno: Leopold Skulski, Władysław Grabski i Wincenty Witos, Naczelnikiem Państwa Józef Piłsudski, Prezydentem Miasta Łodzi Aleksy Rżewski. Jednocześnie należy pamiętać, że powstanie drużyny zbiegło się w czasie z wprowadzaniem w Łodzi powszechnego i obowiązkowego nauczania.

Korzeni XV Łódzkiej Drużyny Harcerzy należy doszukiwać się w innej łódzkiej drużynie, która działała przy Gimnazjum Towarzystwa „Uczelnia”. Początki tej szkoły wiążą się z wydarzeniami okresu rewolucji 1905 roku w zaborze rosyjskim. Młodzież przystąpiła wtedy do bojkotu carskich gimnazjów. W Łodzi, podobnie jak w innych miastach Królestwa Polskiego strajk wpłynął pobudzająco na inicjatywy społeczne mające na celu spolszczenie szkolnictwa. Otwarcie w roku 1906 Gimnazjum Polskiego utrzymywanego przez Towarzystwo „Uczelnia” należało do najpoważniejszych osiągnięć w tym zakresie.

Począwszy od roku szkolnego 1919/1920 było to Państwowe Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika, zmiana statusu oznaczała, że była to pierwsza państwowa szkoła średnia na terenie Łodzi. Jednocześnie w okresie międzywojennym Gimnazjum im. M. Kopernika opiekowało się Szkołą Powszechną nr 11, która znajdowała się przy ulicy Konstantynowskiej 51. Pomoc ta mogła polegać na udzielaniu korepetycji uczniom tej szkoły, prowadzeniu świetlicy dla jej wychowanków, a także wsparciu finansowym. Z tej szkoły rekrutowali się pierwsi członkowie „piętnastki”. Harcerze tworzący kadrę XV ŁDH związani byli z działającą w gimnazjum, 3 Łódzką Drużyną Harcerzy im. Romualda Traugutta.

Okoliczności powstania „trójki” należą do faktów mało znanych. Prawdopodobnie początki drużyny wiążą się z podejmowanymi próbami utworzenia na pół jawnej działalności harcerskiej. Korzenie 3 ŁDH im. R. Traugutta sięgają 1915 roku. Jej założycielem był najprawdopodobniej Mieczysław Iwański. Swoją jawną działalność drużyna rozpoczęła wraz z zalegalizowaniem Stowarzyszenia „Skaut Polski” w Łodzi dnia 11 września 1916 roku. W listopadzie 1916 przystąpiła do ZHP i od tego czasu występowała jako 3 Łódzka Drużyna Harcerzy im. R. Traugutta (wcześniej jako II ŁDH im. R. Traugutta).

W czasie I wojny światowej harcerze nie mogli urządzać wyjazdów harcerskich, ale pod pozorem obozów szkolnych udawało im się wyjeżdżać na dłuższy czas za miasto. W roku 1918 T. Pawlikowski był członkiem obozu w Kole nad Wartą. Uczestniczyło w nim 27 chłopców z Łodzi i 27 z Warszawy. Obóz odwiedził Naczelny Kapelan harcerski ks. Jan Mauersberger. Jego komendantem był Piotr Pawlikowski. „Wszyscy starsi chłopcy byli wciągnięci w kurs instruktorski, którego celem było wychowanie zastępowych oraz zdobycie odpowiednich stopni harcerskich i sprawności. (...) Ja zupełnie dobrze opanowałem sztukę introligatorską. Miałem także kilka sprawności sanitarnych. Opiekowało się nami wtedy ziemiaństwo ziemi kolskiej, a szczególnie państwo Linke, których syn był uczniem naszego gimnazjum.” Wyjazd ten był traumatycznym przeżyciem dla T. Pawlikowskiego bowiem w nurtach Warty utonął jego brat Piotr Pawlikowski. Po nim komendę nad obozem objął A. Pawlikowski.

Częstą formą pracy drużyny dowodzonej przez P. Pawlikowskiego były ćwiczenia w lesie pod Konstantynowem. Odbywały się one późnym wieczorem. Pora i miejsce dla ćwiczeń były podyktowane tajnym charakterem organizacji skautowej w jej początkowym okresie działania. T. Pawlikowski w swych wspomnieniach napisał także o odprawach „trójki”, jakie odbywały się w ich mieszkaniu na Starym Mieście przy ulicy Lutomierskiej 11. W zakonspirowanych spotkaniach uczestniczyli druhowie zastępowi ([Tadeusz] Pągowski, Palkowski, Pogonowski), tworzący ówczesną kadrę 3 ŁDH. Marzeniem Tadeusza było przystąpienie do ruchu skautowego, by tak jak jego bracia przyczynić się do odzyskania przez Polskę Niepodległości.

W roku 1919 i 1920 harcerze tej drużyny uczestniczyli w walkach o granice podczas, których kilku z nich zginęło. Drużynowymi w tym czasie byli: Antoni Pawlikowski, Eryk Zieliński oraz Antoni Hermel. Lata 1922 – 24 były najświetniejszym okresem rozwoju jej działania. W owym czasie 3 ŁDH pod komendą Lucjana Nowosielskiego, potem Wisławskiego i Miłodrowskiego, kształciła szeregi instruktorów harcerskich.

W grudniu 1921 roku w „trójce” było 9 zastępów i 78 harcerzy. W wakacje 1927 roku odbył się obóz w Małych Górkach, po nim młodzi harcerze zostali przydzieleni do XV drużyny im. A. Małkowskiego. W kwietniu 1928 roku drużynowym został Władysław Kujawski, który „rozkręcił” pracę w drużynie. W początkach lat 30 drużyna rozpoczęła intensywną współpracę z Korpusem Ochrony Pogranicza. Na terenach przygranicznych organizowane były obozy harcerskie, między innymi w roku 1931 w Mikołajewszczyźnie pod Stołpcami. „Wartość obozu podniosła wycieczka kilkudniowa do miejscowości Mickiewiczowskich”. Przebyto ogółem – podczas wycieczki, 250 km., z czego 100 km. pieszo.

W roku 1915 jako uczeń Gimnazjum Towarzystwa „Uczelnia” do 3 ŁDH wstąpił Tadeusz Pawlikowski. „Byłem członkiem tej drużyny, w zastępie skupiającym uczniów klas I-III, zastępowym był Wacław Broda. W zastępie bliżej poznałem Jurka Kamińskiego (...) poprzez harcerstwo poznałem także Stefana Styczyńskiego.”

Do gimnazjum uczęszczali także: Jan Szymański, Tadeusz Orziński. Uczniowie ci stanowili kadrę XV ŁDH w chwili jej założenia i w latach późniejszych.

W czasie trwania I wojny światowej młody Tadeusz obserwował w pobliżu swego miejsca zamieszkania, jak cześć jego rówieśników, nie grzeszyła częstą obecnością w szkole, zaś popołudniami swojego wolnego czasu nie spędzali na „godziwych zabawach”. „Tak w gimnazjum jak i w domu rodzinnym uczono nas szacunku do pracy i ludzi pracy. Nic więc dziwnego, że przyjaźniłem się z rówieśnikami (z bocznej oficyny przy ulicy Lutomierskiej 11), którzy byli dziećmi robotników. Może właśnie dlatego w roku 1920 jesienią zorganizowałem drużynę, w której głównie byli chłopcy z rodzin robotniczych.”

Wtedy też wpadł on na pomysł, aby zorganizować ich w nieformalną grupę harcerzy. Grupa ta miała, jak sam T. Pawlikowski napisał, charakter przysposobienia do drużyny harcerskiej. Wciąż był za młody, aby oficjalnie prowadzić zastęp. Prawo zakładania drużyny zastrzeżone było dla osób z odpowiednim przygotowaniem harcerskim, ale w praktyce – szczególnie w okresie I wojny światowej i zaraz po jej zakończeniu – zajmowali się tym entuzjaści. Warunkiem działania drużyny było uzyskanie akceptacji właściwej dla danego obszaru Komendy Chorągwi, która przesyłała wniosek o przyjęcie do ZHP do Głównej Kwatery. Nowa drużyna początkowo działała jako próbna i dopiero od oceny jej pracy zależało, czy stawała się w pełni harcerską.

Późną jesienią 1920 roku druh T. Pawlikowski dostał zgodę na przeprowadzenie zaciągu do nowotworzonej drużyny. Otrzymał ją najprawdopodobniej od ówczesnego hufcowego Józefa Janiczka. Z racji na posiadane kontakty wybór padł na dwie szkoły. Szkołę Powszechną numer 15 mieszczącą się przy ulicy Zielonej 32, gdzie zaciąg przeprowadził jej uczeń – Wacław Kamiński oraz Szkołę Powszechną nr 11, która mieściła się przy ulicy Konstantynowskiej 51, natomiast przy ulicy Gdańskiej 29 drużyna otrzymała lokal, który zagospodarowała na swoją harcówkę. Tak po latach wspominał to T. Pawlikowski: „W roku 1920 w końcu listopada wraz z Jurkiem Kamińskim, Stefanem Styczyńskim, Józefem Skórą założyliśmy XV drużynę im. Andrzeja Małkowskiego. Drużyna ta różniła się od innych składem socjalnym, gdyż należeli do niej przeważnie chłopcy z rodzin robotniczych.”

Pierwsze zastępy w „piętnastce” zajmowały się pracą rzemieślniczą i posiadały określone specjalizacje i tak w 1920 roku w drużynie był zastęp: szewski, stolarski, introligatorski i krawiecki. Ich nazwy doskonale oddają w czym specjalizowali się poszczególni członkowie zastępów. W ten sposób w „piętnastce” zorganizowano warsztaty rzemieślnicze, zaś swą pracą chłopcy zarabiali na własne harcerskie potrzeby.

Dnia 15 listopada 1920 roku T. Pawlikowski przyjmował raport od W. Kamińskiego, który meldował mu obecność 20 – 30 chłopców chętnych do wstąpienia w szeregi drużyny harcerskiej. Zebrani rekruci zostali podzieleni na dwa zastępy, a ich zastępowymi zostali S. Styczyński i J. Kamiński, następnie wysłuchali przemówienia drużynowego:
”Harcerze! Jesteście członkami XV Drużyny Harcerskiej imienia Tadeusza Czackiego. Jestem pewien, że będziecie dobrymi harcerzami, a więc i dobrymi obywatelami naszej Ojczyzny. Celem harcerstwa jest dążenie do doskonałości. Pamiętajcie zawsze, że - jak mówił Czacki -"Ten tylko doskonałym nazwać się może, kto w drobnym ciele szlachetne nosi serce i ma zdolności dla Narodu przydatne".

W kronice drużyny z tego okresu można wyczytać, że 15 drużyna harcerzy im. Tadeusza Czackiego działa przy 15 Szkole Powszechnej i należała do II – go hufca , którego hufcowym był druh J. Janiczek , grupował on wszystkie nowopowstałe drużyny harcerskie w Łodzi. Drużynowym „piętnastki” został druh T. Pawlikowski, a jego przybocznym J. Kamiński.

Swój pierwszy lokal – harcówkę XV ŁDH otrzymała w końcu podwórza na ulicy Gdańskiej 29. Tu przeważnie odbywały się zbiórki zastępów i drużyny. Nie oznaczało to, że część z nich nie była organizowana w szkołach przy, których „piętnastka” działała.

Obok harcówki mieszkał artysta – plastyk pan Szymański, który podarował XV ŁDH popiersie Tadeusza Kościuszki. Z drużyną był też związany Józef Iwiński, który uczestniczył w jej obozach i zbiórkach. Bliski kontakt drużynowy utrzymywał z druhem Stefanem Kępczyńskim - jednym z ówczesnych instruktorów hufca łódzkiego.

Druh Zenon Golec – żyjący do dziś szeregowy harcerz XV ŁDH z lat 20, oznajmił w rozmowie, że od 1919 roku działał w prowadzonym przez nauczyciela Baranowskiego przygotowawczym zastępie harcerskim w szkole nr 11 przy ulicy Konstantynowskiej 51. Nauczyciel ten organizował wycieczki i zajęcia dla 6 jej uczniów. Do XV ŁDH Z. Golec trafił w momencie kiedy ta powstawała, cały zastęp został wówczas przekazany pod opiekę T. Pawlikowskiego.

W swoich wspomnieniach „Jak zostałem zastępowym „piętnastki” druh Jan Szymański napisał:

„XV drużynę po raz pierwszy ujrzeliśmy jesienią 1921 roku, kiedy przemaszerowała czwórkami, równym krokiem, z komendantem druhem Tadeuszem Pawlikowskim na czele – na zbiórkę hufca. Miejsce zbiórki zostało wtedy wyznaczone róg Targowej i Głównej – obok Wodnego Rynku. Drużyna swą postawą i stanem liczbowym zrobiła duże wrażenie (...)

Pod koniec grudnia 1921 roku zostałem zaproszony do wzięcia udziału w zbiórce w lokalu Szkoły nr 15 przy ulicy Zielonej. (była to Wigilia drużyny) (...) Zaproszenie przyjmowałem jako harcerz III drużyny”.

Na skutek decyzji ówczesnego hufcowego Zygmunta Kamińskiego J. Szymański wraz z Eugeniuszem Sierocińskim zostali oddelegowani do prowadzenia zastępów harcerskich w „piętnastce”. J. Szymański funkcję zastępowego objął 9 kwietnia 1922 roku. W drużynie działał do 15 lipca 1928 roku, kiedy otrzymał powołanie do odbycia służby wojskowej.

W kwietniu 1922 r. nastąpiła zmiana drużynowego, T. Pawlikowskiego, zastąpił J. Kamiński. Mimo tego pozostał on opiekunem drużyny i wspierał jej kadrę w pracy. Okoliczności przekazania drużyny i powody tej decyzji są dziś nie możliwe do odtworzenia. Należy to uznać za pewną naturalną kolej rzeczy.

We wrześniu 1922 roku skład XV ŁDH stanowiły cztery zastępy, które swe nazwy przybrały od charakteru pracy rzemieślniczej jaką wykonywały; introligatorski, stolarski, szewski i zabawkarski. Za zdobyte fundusze ze sprzedaży produktów, które wytwarzały zastępy, drużyna organizowała obozy letnie. Zastępowymi w drużynie w tym czasie byli druhowie: S. Styczyński, J. Szymański, Kustos i Beśka, a drużynowym J. Kamiński. Podczas cotygodniowych zbiórek chłopcy ćwiczyli tężyznę fizyczną i śpiew, organizowali też gry i zabawy. Każdy zastępowy musiał prowadzić starannie i systematycznie książkę pracy zastępu, która miała odzwierciedlać życie tej grupy. Aby zostać harcerzem „piętnastki” należało złożyć zobowiązanie, które do dziś, w nieco zmienionej formie, obowiązuje:

„Niniejszym zobowiązuję się postępować podług Prawa Harcerskiego, przychodzić na zbiórki (w razie nie przybycia przysłać meldunek), słuchać rozkazów komendy, przed wystąpieniem załatwić wszystkie sprawy formalne”.

Główne cele jakie sobie wtedy drużynowy postawił do realizacji były następujące: podniesienie poziomu wiedzy chłopców pod względem duchowym oraz z technik harcerskich jak m.in. terenoznawstwo, samarytanka, łączność itp. Chodziło o to, aby „małkowszczacy” zdobywali adekwatne do wieku stopnie i sprawności harcerskie; przygotowanie chłopców do koloni. Głównie dzięki letniemu wypoczynkowi drużyna nabierała zgrania, sprawdzała swoje możliwości organizacyjne, wreszcie podczas obozu mogła najlepiej uzupełnić braki w wiedzy harcerskiej; stworzenie z izby drużyny miejsca, gdzie harcerze mogli się spotykać jak przyjaciele; przyczynienie się do rozwoju ogólnoludzkiego braterstwa, poprzez korespondowanie ze skautami innych krajów. Trudno dziś określić efektywność tego przedsięwzięcia. Cel zapewne słuszny, myślę, że miał uzmysławiać chłopcom, że oprócz nich są jeszcze inni skauci, którzy pracowali tak samo jak oni.

Według kroniki w 1923 roku drużyna zmieniła patrona z Tadeusza Czackiego na Andrzeja Małkowskiego - „pierwszego harcerza Polski” . Twierdzę jednak, że zmieniła go jeszcze w pierwszym roku swojej działalności. W wydanych przez „Życie Harcerskie” Statystykach Chorągwi Łódzkiej ZHP z grudnia 1921 wynika, że prowadzona przez T. Pawlikowskiego drużyna miała numer XV, a jej patronem był już Andrzeja Małkowski. W swoich wspomnieniach „Pierwsze dni drużyny” T. Pawlikowski napisał: W tydzień potem (po pierwszej zbiórce, która odbyła się 15 listopada 1920 r.) zmieniono nazwę (drużyny) na XV Drużyna Harcerska im. Andrzeja Małkowskiego.” Potwierdzają to także pieczęcie „piętnastki” widoczne w książeczce służbowej J. Szymańskiego.

We wrześniu 1923 roku kierownictwo nad XV ŁDH objął Stefan Styczyński, za jego kadencji rozpoczęto wydawanie pisemka drużyny „Nasze Hasło”.

W swojej pracy na rok harcerski 1923/1924 za podstawowe cele postawiła ona sobie:

  • zapoznanie się z historią skautingu i harcerstwa

  • posiadanie wiedzy na poziomie „Szkoły Harcerza” np. jak udzielać pierwszej pomocy, jakie są oznakowania funkcji i stopni w ZHP, jak ułożyć i rozpalić ognisko oraz przygotować posiłek, jak zbudować szałas itp.

  • powstanie Koła Przyjaciół Harcerstwa

W grudniu tego roku zmieniła się siedziba drużyny, która została przeniesiona na ulicę Konstantynowską 27. Wydaje się jednak, że lokal przy ulicy Gdańskiej 29 nadal był w użytkowaniu. Świadczą o tym fotografie wykonane w roku 1924 i 1925 w harcówce oraz na dziedzińcu podwórka, a także wykaz drużyn Łódzkiego Hufca Harcerzy (ŁHH) z 1932 r.

Być może zmiana ta wynikała z przeniesienia siedziby Szkoły Powszechnej nr 3, która pomiędzy rokiem 1920, a 1928 została tam ulokowana. Trudno jest dziś cokolwiek napisać na temat współpracy ze szkołą przy ul. Konstantynowskiej 27, czy w ogóle takowa była. Może XV ŁDH korzystała jedynie z życzliwości jej kierowników: Franciszka Dolewskiego, a później Andrzeja Muznerowskiego, w celu posiadania na jej terenie własnej harcówki. A może była to próba zaczęcia pracy w nowej szkole. Myślę, jednak, że skoro w kronice w 1920 r. i w późniejszych latach nie było żadnego zapisu nt tej placówki to XV ŁDH tam nie działała.

W styczniu 1924 roku po raz drugi drużynowym został T. Pawlikowski. Pod jego kierownictwem drużyna „powraca na właściwe tory działania”. Motto XV ŁDH na czas jego przewodzenia brzmiało: „lećmy i nie zaniżajmy lotów”. Brak informacji nie pozwolił określić co było przyczyną powrotu T. Pawlikowskiego i czy był on spowodowany jakimś wewnętrznym kryzysem w „piętnastce”. Za cele wychowawcze, które należało poprawić w drużynie postawił on: cierpliwość, energię w realizowaniu planów, stanowczość i szybkość działania. Miały one być realizowane do wakacji, poprzez: punktualność i obecność na zbiórkach drużyny, przeprowadzenie do 20 zbiórek i 10 wycieczek w drużynie. Wreszcie zainteresowanie rodziców i nauczycieli jej działalnością. Ten ostatni cel zapewne dotyczył rodziców nowoprzyjętych do XV ŁDH harcerzy. Jednocześnie realizacja tych zadań miała pomóc „piętnastce” w wyjeździe na I Narodowy Zlot Harcerzy do Bielan pod Warszawą.

Dnia 4 maja 1924 roku odbyło się zebranie Koła Przyjaciół Harcerstwa przy drużynie, którego zadaniem było przygotowanie 30 dniowego obozu drużyny.

Dnia 21 grudnia 1924 roku drużyna zasiliła się o nowy zastęp. Został on przyłączony do XV ŁDH na skutek rozwiązania drużyny prowadzonej przez druha Makowieckiego. Do „piętnastki” wstąpiło wtedy 12 harcerzy w wieku od 13 do 14 lat. Ich zastępowym został T. Orziński. Celem stało się wyszkolenie przejętych chłopców na zastępowych i odbudowanie drużyny, która miała zaistnieć w Szkole Powszechnej nr 11 na ul. Konstantynowskiej 51.

Po obozie 1925 roku kierownictwo nad XV ŁDH objął J. Szymański, przybocznym w drużynie został Roman Baraniecki, gospodarzem Z. Golec, sekretarzem Czesław Dobrowolski, a opiekunem pozostał T. Pawlikowski.

Roku później we wrześniu 1926 r. prowadzeniem „piętnastki” zajął się T. Orziński, jego przybocznym pozostał R. Baraniecki, który jednocześnie pełnił funkcję skarbnika i gospodarza, sekretarzem był Cz. Dobrowolski. Biblioteczką drużyny zajmował się Marian Bilecki.

W roku 1928 drużyna została uznana za przygotowawczą. Drużynowym był wtedy Władysław Pater. We wrześniu 7 harcerzy z „piętnastki” wstąpiło do oddziału Przysposobienia Wojskowego. Od 1929 r. do 1931 r. to nie tylko okres kryzysu gospodarczego, ale też chudsze lata w działalności drużyny. W tym czasie nie odbywały się obozy, było to skutkiem częstych zmian kadrowych. Trudno dziś napisać jaki wpływ miał kryzys gospodarczy na pracę XV ŁDH. Mogę sądzić, że ograniczenie środków materialnych rodzin harcerzy w znacznym stopniu wpływały na pogorszenie jakości jej pracy. Wiele też zależało od zamożności drużynowego. Jeśli w jego rodzinie także zaistniał problem finansowy to automatycznie przekładał się on na działalność. W roku 1929 drużynowym został Leszek Kosicki . Funkcję tą pełnił do 1930 r. kiedy przekazał ją R. Baranieckiemu (przyboczny drużynowych: J. Szymańskiego, T. Orzińskiego i W. Patera). Opiekunem drużyny został wtedy Wacław Kabalski.

Był taki zwyczaj, że w przypadku jakiejś tragedii np. śmierć harcerza lub ważnej osoby w państwie, czy instruktora, władze Związku zarządzały żałoby. Taki przypadek miał miejsce dnia 23 września 1930 roku, kiedy hufcowy Jan Szymański ogłosił żałobę w hufcu z powodu śmierci druhów Kliweckiego z XV ŁDH im. A. Małkowskiego oraz 3 harcerzy z innych drużyn. Trwała ona do 5 października 1930 r. W czasie trwania takiej żałoby harcerze zakładali na krzyżach czarne wstążeczki, a na sztandarach umieszczane były czarne wstęgi.

We wrześniu 1932 r. dotychczasowy przyboczny druha R. Baranieckiego, Bronisław Szymkowski, stanął na czele „małkowszczaków”. W październiku tego roku szkoła, przy której działała XV ŁDH zmieniła swoją siedzibę i przeniosła się do budynku przy al. 1-go Maja 87/89. W listopadzie opracowany został plan pracy na rok 1933. W początku 1933 roku drużyna liczyła 32 harcerzy oraz 13 osobowy zastęp próbny. Dnia 15 stycznia przy „piętnastce” zorganizowano Gromadę Zuchów, której wodzem został druh Jerzy Wasiak. Jeszcze tego samego miesiąca reaktywowano Koło Przyjaciół Harcerstwa (KPH). W marcu obok Stanisława Sapoty przybocznym w drużynie został druh Maksymilian Kurzawa. W kwietniu odbył się okres próbny na stopień dla zastępu „Jastrzębi”. Głównym celem w pracy drużyny stały się przygotowania do Zlotu Chorągwi Łódzkiej. W dniach 1 – 15 sierpnia drużynowy B. Szymkowski wziął udział w IV Międzynarodowym Zlocie „Jamboree” w Godolo na Węgrzech.

Z początkiem 1934 roku drużynowym XV ŁDH został dotychczasowy przyboczny B. Szymkowskiego druh S. Sapota HO, jego pomocnikiem zaś mianowano Leona Popińskiego. Opiekunem drużyny pozostał W. Kabalski, później zastąpił go Jan Majkusiak. Byli to nauczyciele w Szkole Powszechnej nr 11. Rozkazem hufcowego ŁHH powołano przy XV ŁDH podkomisję stopnia wywiadowcy w składzie: S. Sapota HO, Henryk Korpiak i Franciszek Kazimierski. W dniu 5 lutego 1934 roku hufcowy przyznał stopień ćwika oraz sprawność mistrza do wszystkiego Franciszkowi Kwinkowskiemu.

W maju 1934 roku Komenda Chorągwi uruchomiła sprzedaż pocztówek harcerskich, z których dochód miał być przekazany na budowę stanicy w Grotnikach. W akcję tą miały się włączyć wszystkie drużyny z Chorągwi. Za sprzedaż pocztówek „piętnastka” otrzymała pochwałę od hufcowego hm. M. Łętowskiego. Dystrybucja pocztówek odbyła się w Hellenowie. Za uzbierane na ten cel fundusze: „W czasie wakacji 1937 roku wybieraliśmy się kilkakrotnie w ramach niedzielnych czynów społecznych do budowy stanicy harcerskiej w Grotnikach”

Dnia 22 lutego 1934 r. „piętnastka” otrzymała kategorię „A” i zajęła III miejsce w hufcu . Jednocześnie „małkowszczacy” uczestniczyli w kursach: strzelniczym i terenoznawczym zorganizowanym przez hufiec. W drużynie rozwijał się sport strzelecki. Chłopcy brali udział w wielu turniejach zarówno lokalnych jak i ogólnopolskich.

W roku szkolnym 1934/1935 nastąpiła reorganizacja XV ŁDH, mianowicie została ona podzielona na dwa plutony. Pierwszy przy Szkole Powszechnej nr 11 z plutonowym Władysławem Szymańskim i drugi przy Szkole Powszechnej nr 15 z plutonowym Tadeuszem Urbańskim. Obaj druhowie zostali mianowani przybocznymi w drużynie. Nad całością pracy czuwał S. Sapota. W grudniu 1934 roku hm. M. Łętowski odebrał przyrzeczenie od 32 „małkowszczaków”. Było to wydarzenie doniosłe dla drużyny, ale przede wszystkim dla samych harcerzy. Po przyrzeczeniu bowiem każdy z nich otrzymał krzyż harcerski.

Na przełomie roku 1934 i 1935 tj. w dniach od 31 grudnia 1934 do 5 stycznia 1935 roku odbył się kurs zastępowych w Justynowie. W kursie wzięło udział 7 harcerzy w tym 5 zastępowych. Został on zorganizowany w celu podniesienia poziomu wykształcenia zastępowych, przygotowania ich do należytego prowadzenia zastępów oraz zintegrowania z sobą.

W lutym 1935 roku z drużyny przeniesiono ćw. H. Korpiaka, który na czas urlopu do 20 kwietnia 1935 został pełniącym obowiązki drużynowego 24 Łódzkiej Drużyny Harcerzy im. Stacha Wolskiego. W ten sposób „małkowszczacy” przyczyniali się do rozwoju łódzkiego harcerstwa. Zapewne gdyby nie „transfery” do innych jednostek, mogły być one rozwiązywane.

Dnia 15 września 1935 roku będąc po egzaminie maturalnym i ukończeniu Gimnazjum im. M. Kopernika drużynę objął ćw. W. Szymański, jego przybocznymi zostali H. Korpiak, T. Urbański, a wodzem Gromady Zuchowej J. Ambroziński. S. Sapota zaś udał się do odbycia zasadniczej służby wojskowej. Główny nacisk w pracy XV ŁDH kładziony był na przygotowanie rocznicy jej 15 – lecia oraz poświęcenia sztandaru.

Dnia 3 grudnia 1936 ponownie kierownictwo nad „piętnastką” objął S. Sapota, na funkcję przybocznego został mianowany dotychczasowy drużynowy oraz T. Urbański. Rok 1937 przynosi powtórną zamianę na tej funkcji. Jej wodzem został W. Szymański i był nim do chwili rozwiązania ZHP w listopadzie 1939 roku. Swoimi przybocznymi mianował Alojzego Karasińskiego, Czesława Kmiecia i H. Korpiaka. Dnia 1 września 1938 r. S. Sapota objął funkcję pełniącego obowiązki Kręgu Starszoharcerskiego przy XV ŁDH. W tym czasie drużyna organizowała dla zdobycia funduszy na akcję obozową wieczorki taneczne w klubie garnizonowym przy ul. Cmentarnej i w Towarzystwie Śpiewaczym im. S. Moniuszki przy ul. Ogrodowej 32. Wieczorki te nie były tylko tanecznymi. Miały one także formy teatralne. Harcerze z drużyny wygłaszali różne skecze, monologi i wystawiali przedstawienia. „Na scenie rozwijane było prześcieradło, czyli ekran. Od strony sceny rzucano na nie mocne światło, tak że grający za prześcieradłem „aktorzy” widziani byli w postaci cieni.” We współpracy z Towarzystwem swoje wsparcie zapewne ofiarowali członkowie KPH np. Helena Musiałowiczówna i Władysław Michałkiewicz, którzy byli aktywnymi działaczami „moniuszkowców”. Jednym z funkcjonujących w tym czasie zastępów był zastęp „Żubrów”. W jego skład wchodzili: Cz. Kmieć – zastępowy, Czesław Pachulski, Leszek Rózga, Janusz Kwiatkowski, Zdzisław Natkański, Roman Witkowski, Henryk Bartoszek, Zdzisław Wójcik, Jan Rączka, Jerzy Bergier i Tadeusz Maliszewski.

Brak kroniki z okresu 1935 – 1939 w znacznym stopniu utrudnił odtworzenie funkcjonowania drużyny w tym czasie. Nie pozwala to nam na prześledzenie zmian strukturalnych „piętnastki”, ale z dużą dozą prawdopodobieństwa można stwierdzić, że nie uległy one jakimś zasadniczym zmianom.

Tamże, s. 31; A. Jędrzejewska, A. Kozłowska, Zginęli za Polskę 1918 – 1919. Stefan Linke, Kazimierz Thum, Stefan Jezierski – uczniowie Gimnazjum Polskiego Towarzystwa „Uczelnia” w Łodzi, „Rocznik Łódzki” 2006, tom LIII, s. 227 – 246.

K. Jurek, dz. cyt., s. 34, 35.

http://xvldh.zhr.pl

Archiwum Uniwersytetu Łódzkiego (dalej AUŁ), W. Dębowski, Sprawa powszechnego nauczania w Łodzi w latach 1917 – 1921, Łódź 1967, maszynopis pracy doktorskiej pod kierunkiem E. Podgórskiej, s. 41.

W. Skorek, Gimnazjum i Liceum im. M. Kopernika w Łodzi 1906 – 1986, Łódź 1987, s. 7.

Tamże, s. 7.

A. Sachadyniuk, Kronika I Liceum im. M. Kopernika w Łodzi, 17.X.1906 – 17.X.1956, Warszawa 1957, s. 39.

Tamże, s. 235.

T. Pawlikowski, Pamiętnik naukowca, Łódź, s. 74. (maszynopis w zbiorach rodziny Pawlikowskich udostępniony autorowi)

Tamże, s.74.

Tamże, s. 75.

Tamże, s. 72; APŁ, Prywatne Gimnazjum Zgromadzenia Kupców w Łodzi (1891 – 1939), Organizacja Harcerska, Zebranie z dnia 7, 8 i 9 października 1917 r.

W. Skorek, dz. cyt., s. 122.

Statystyki Chorągwi Łódzkiej ZHP (Grudzień 1921). (w zbiorach G. i J. Broniewskich udostępnione autorowi)

W. Skorek, dz. cyt., s. 123.

T. Pawlikowski, Pamiętnik …, s. 71.

W znalezionych przeze mnie dokumentach dotyczących potwierdzenia odebrania świadectwa maturalnego T. Orziński występuje właśnie pod takim nazwiskiem. Podpisywał się zaś Orzyński i jako taki widnieje w kronice drużyny z 20 lecia. Przyjmuję jednak, że podpis jest fonicznym przedstawieniem jego nazwiska, a prawdziwie nazywał się Orziński. (APŁ, Państwowe Gimnazjum Męskie im. Mikołaja Kopernika (1918 – 1939).

T. Pawlikowski, Pamiętnik …., s. 80.

T. Pawlikowski, Pierwsze dni drużyny XV, „Nasze Hasło”, Łódź 1995, s. 14.

K. Jurek, dz. cyt., s. 68.

Publiczna Szkoła Powszechna nr 11 w Łodzi ul. Konstantynowska 51; Historia Szkoły Powszechnej nr 11 bardzo mocno wiąże się z historią harcerstwa łódzkiego. W roku 1882 kierownikiem dwu klasowej i trzy oddziałowej szkoły powszechnej nr 11 przy ulicy Targowej został Bolesław Wocalewski. W roku 1893 szkoła zostaje przeniesiona do budynku przy ulicy Konstantynowskiej 51. (Obecnie ulica Legionów wcześniej Obrońców Stalingradu, jeszcze wcześniej 11-go listopada). Była to wtedy szkoła męska z rosyjskim językiem wykładowym. Szkoła cieszyła się dobrą opinią tzn. dobrze przygotowywała do egzaminów gimnazjalnych, miała wykształconą kadrę nauczycielską i opiekę wychowawczą. W roku 1912 dyrektorem szkoły został Stanisław Musiatowicz, który objął tę funkcję po B. Wocalewskim. (Kserokopia Kroniki Szkoły Powszechnej nr 11, s. 1 – 2.) (w zbiorach G. J. Broniewskich) Szkołą tą – jak wspomniałem, opiekowało się Gimnazjum im. M. Kopernika. Nic więc dziwnego, że właśnie tu powstała nowo założona drużyna. Niestety nie udało mi się odnaleźć informacji, od którego momentu i do kiedy gimnazjum sprawowało tę opiekę.

T. Pawlikowski, Pierwsze dni …, s. 14; Przy ulicy Gdańskiej 29 mieściła się Szkoła Powszechna nr 3 oraz nr 18. Niestety nie zachowały się żadne informacje na temat współpracy z tymi szkołami. (Informator miasta Łodzi z kalendarzem na rok 1920)

T. Pawlikowski, Pamiętnik …, s. 91.

Historia 15 Ł. Drużyny, s. 3. (Taki tytuł nosi przedwojenna kronika XV ŁDH będąca w zbiorach G. i J. Broniewskich, udostępniona autorowi)

T. Pawlikowski, dz. cyt., „Nasze Hasło”, Łódź 1995, s. 15.

w skład hufca wchodziły ponadto drużyny II, VI, IX i X, dnia 15 grudnia 1918 roku został ustanowiony podział na III hufce, K. Jurek, Związek Harcerstwa Polskiego w …, Łódź 1989, s. 208.

Od września 1921 do marzec/kwiecień 1923 był Komendantem Chorągwi Łódzkiej (K. Jurek, Związek Harcerstwa Polskiego w województwie łódzkim w okresie drugiej Rzeczypospolitej, Łódź 1989, s. 196, w Zakładzie Historii Politycznej Najnowszej Międzyuczelnianego Instytutu Nauk Politycznych, pod kierownictwem doc. dr hab. Stefana Wojtkowiaka).

Historia 15 Ł. Drużyny, s. 4.

Rozmowa przeprowadzona jesienią 2004 r. z Zenonem Golec (w posiadaniu autora).

T. Pawlikowski, Pierwsze dni drużyny XV, „Nasze Hasło”, Łódź 1995, s. 15.

T. Pawlikowski, Pamiętnik …, s. 93.

Rozmowa przeprowadzona jesienią 2004 r. z Zenonem Golec (w posiadaniu autora).

J. Szymański, Jak zostałem zastępowym „Piętnastki”, „Nasze Hasło”, Łódź 1995, s. 15.

Profesor historii w I Gimnazjum im. M. Kopernika, jednocześnie hufcowy Przysposobienia Wojskowego, Państwowe Gimnazjum im. Mikołaja Kopernika w Łodzi. (APŁ, Nauczyciele, Akta personalne Z. Kamińskiego).

J. Szymański, Jak zostałem zastępowym …, s. 16.

Materiały Izby Pamięci i Historii Chorągwi Łódzkiej ZHP (dalej ChŁ ZHP), Teczka personalna nr 193, Książeczka służbowa Jana Szymańskiego.

Historia 15 Ł. Drużyny, s. 9.

Tamże, s. 9.

Tamże, s. 11.

Patrona tego w tym czasie w całej Polsce posiadało 17 drużyn harcerskich (K. Jurek, Związek Harcerstwa Polskiego w … s. 341).

http://xv.zhr.pl/85lat/wspomnienia/pawlikowskitadeusz.htm

Patrz podrozdział poświęcony pisemku „Nasze Hasło”

Historia 15 Ł. Drużyny, s. 32; APŁ, Jednodniówka, „Chrabąszcze”, Łódź kwiecień 19



Podziel się tą informacją:




2011 © Topografie.pl
All rights reserved.   
     Academio.pl - koła naukowe, grupy studenckie, kierunki studiów, konferencje naukowe.            WebDesign by  Ortografika